طراحی و توسعه: نگار عقیق
عطنا – یک استاد دانشگاه معتقد است: «برای تحقق عدالت آموزشی برداشتن دو گام نیاز است: در گام اول باید حداقلی از آموزش را چه به لحاظ منابع آموزشی و چه به لحاظ منابع مالی و منابع انسانی برای همه افراد جامعه تدارک دید و در گام دوم باید متناسب با توانمندی ها و علاقه مندی های هر شخص، آموزش متفاوتی برای او ارائه شود.»
عدالت از جمله مفاهیم تاریخی فلسفه سیاسی است که از گذشته تا به امروز، جزء آرمان های بشر بوده است. مفهوم عدالت آموزشی نیز همواره مورد توجه متخصصان تعلیم و تربیت بوده و تلاش نموده اند تا طراحی برنامه های درسی را به گونه ای انجام دهند تا به عدالت برای همه علم آموزان نزدیک تر شود. در این دیدگاه برابری فرصت ها و عدالت خواهی یک ارزش محسوب می شود و آموزش و پرورش باید بتواند آن را در نظام شخصیتی انسانِ توسعه یافته بگنجاند. تلاش برای تحقق عدالت آموزشی بیش از هر چیز منوط به شناخت درست از این مفهوم است.
در این باره دکتر زهرا رحیمی استادیار گروه آموزش و پرورش دانشگاه علامه طباطبائی در گفتگو با عطنا اظهار کرد: «اگر شرایط به گونه ای باشد که برای تمام افراد یک جامعه، فرصت آموزشی متناسب با ظرفیت ها و توانمندی های دانش آموزان فراهم شود، به طوری که این آموزش تمام منابع درونی دانش آموزان را به جامع ترین شکل ممکن پوشش و پرورش دهد و امکان رشد و شکوفایی را در همه ابعاد محقق کند، عدالت آموزشی برقرار می شود.»
وی ادامه داد: «منظور از عدالت آموزشی تدارک دیدن یک سیستم آموزشی یکسان نیست، بلکه به این معنا است که هرکس متناسب با توانمندی های ذهنی و استعدادهای ذاتی خود بتواند آموزش دریافت کند.»
این استاد دانشگاه گفت: «برای تحقق عدالت آموزشی برداشتن دو گام نیاز است: در گام اول باید حداقلی از آموزش را چه به لحاظ منابع آموزشی و چه به لحاظ منابع مالی و منابع انسانی برای همه افراد جامعه تدارک دید و در گام دوم نیز باید متناسب با توانمندی ها و علاقه مندی های هر شخص، آموزش متفاوتی برای او ارائه شود.»
رحیمی افزود: «برای برقراری عدالت آموزشی باید فرصت یادگیری برای همه یکسان باشد و فرصت یادگیری شامل مولفه هایی همچون امکانات و تجهیزات، منابع یادگیری، منابع انسانی و کیفیت آموزشی است.»
رحیمی در پاسخ به این سؤال که آیا در حال حاضر عدالت آموزشی در ایران دیده می شود؟، گفت: «سیستم آموزشی ایران یک سیستم آموزشی متمرکز است و یکی از اهداف آن، تدارک منابع یادگیری یکسان و تهیۀ کتاب درسی یکسان برای کل کشور است. اما از لحاظ امکانات و تجهیزات، نابرابری و بی عدالتی آموزشی در مناطق مختلف کشور فریاد می زند. به عبارت دیگر شاید گام اول عدالت آموزشی آن هم در بعضی محورها، درست برداشته شده باشد، اما بخصوص در گام دوم موفقیت قابل قبولی حاصل نشده است.»
وی در توضیح این ادعا ادامه داد: «باید بعد از اینکه اطمینان حاصل شد تمامی افراد در سیستم آموزشی به حداقل منابع مالی و انسانی لازم مجهز شده اند، متناسب با توانمندی های این افراد به آنها خدمات ارائه شود. به طور مثال نمی توان از دانش آموزانی که هوششان از میانگین بالاتر است و دانش آموزانی که نقص ذهنی دارند توقعی معادل میانگین هوشی جامعه داشت. ابتدا باید حداقلِ قابل قبولی از امکانات و منابع در تمامی مدارس موجود باشد، سپس تفاوت های ویژه را در نظر گرفت.»
این استاد دانشگاه گفت: «کشوری مانند ایران که به لحاظ فرهنگی بافت متنوعی دارد، برای برقراری عدالت آموزشی مسیر سخت تری در پیش دارد. گام اول با توزیع کتب درسی یکسان در کل کشور در حال اجراست، اما مشکل در گام دوم است. در نقاط مختلف کشور دانش آموزانی هستند که زبان مادریشان زبان فارسی نیست و از طرفی به لحاظ فرهنگی هم تفاوت های فاحشی با هم دارند.»
وی با بیان اینکه در این شرایط به عدالت آموزشی خدشه وارد می شود، تصریح کرد: «ما هم اکنون شاهد این هستیم که بدون توجه به تفاوت های فرهنگی و علایق دانش آموزان در مناطق مختلف، کتابی که در مناطق عشایری تدریس می شود و کتابی که در پایتخت تدریس می شود یکسان است.»
رحیمی ادامه داد: «علاوه بر منابع یادگیری و مالی، یکی از مولفه هایی که عدالت آموزشی را شکل می دهد منابع انسانی است. معمولا معلمان در سال های ابتدایی استخدام به مناطق محروم فرستاده می شوند و بعد از کسب تجربه بیشتر، به مراکز شهر منتقل می شوند. بنابراین معلمانی که تجربه بیشتری دارند در مدارس مرکز شهر تدریس می کنند و معلمانی که تجربه کم تری دارند، به مناطق محروم اختصاص می یابند. مشابه همین اتفاق در دانشگاه ها هم دیده می شود.»